Osvrt na sesiju seminara za svakoga: MUZIKA I POLITIKA #1.2

22. 01. 2016

U utorak 17. novembra prisustvovali smo, zajedno sa oko pedeset posetilaca u velikoj sali Rexa, drugom delu seminara MUZIKA i POLITIKA.

Najavljena su izlaganja koja se bave fenomenima novokomponovane narodne i zabavne muzike - kao specifičnih mesta susreta između politike, ideologije i muzičkog erosa kao i konsekvencama otelotvorenja "političnosti" u samim figurama pevača-interpretatora, a posebno u tom smislu simboličkog kapitala zavodljive pevačice. Cela najava kao i apstrakti izlaganja mogu se naći na http://www.rex.b92.net/sr/ovogmeseca/tribineDebate/story/5826/Seminar+za+svakoga%3A+MUZIKA+I+POLITIKA+1.2.html 

U svom izlaganju "Od novokomponovane narodne muzike do turbo-folka: interpretacija društvenih, kulturalnih i političkih značenja" Tatomir Toroman je ukratko izneo genezu tzv. "nove narodne" ili "novokomponovane" muzike od 1960ih nadalje. Socijalni sastav i kulturološki profil velikog dela stanovništva Jugoslavije, posebno Srbije i Bosne i Hercegovine pogodovao je genezi i razvoju ovakvog stvaralaštva. Složeni ekonomski odnosi i ograničeni kapacitet sistema da zvaničnom, "visokom" kulturom zainteresuje široke mase, potakli su ustanovljenje ove muzičke produkcije kao nesumnjivo popularne i uticajne proizvodeći u isto vreme sistemsku nelagodu i mešavinu manje ili više vehementnih zvaničnih reakcija, u rasponu od difamacije i diskvalifikacije do ignorisanja ili direktnog potiskivanja putem dodatnog oporezivanja i cenzure. Mnogi istraživači zapazili su društvenu determinisanost ovog stvaralaštva ali se u akademskom polju ili alternativnom političkom diskursu uglavnom protiv njega vodila osuđujuća ili potcenjujuća kampanja, (Možda je u ovom smislu mogao da se pomene i prokomentariše, kao paradigmatičan za odnos elite ali i kolega zabavnjaka prema narodnoj muzici onaj čuveni stih Đorđa Balaševića "narodnjaci sve vam je u šaci", gde se po svemu sudeći nehotice uspostavlja onaj čuveni paranoični odnos prema "unutrašnjem neprijatelju": istovremeno je inferioran tj. vredan prezira i superioran tj. neprijatno potentan jer sve drži pod kontrolom). Ova kampanja etiketiranja i osuđivanja širila se nadalje, sa pojačavanjem društvenih kriza i napetosti, na šire društvene formacije, neselektivno i često bez ikakve jasne veze sa ovom muzikom i njenim značenjskim okvirom; tako su npr. političari, politički diskursi ili ciljevi političkih grupa koje je trebalo osuditi postajali "novokomponovani", gde je posebno simptomatičan primer frekventne upotrebe ovog termina u kritičkim tekstovima autora iz domena tzv. Druge Srbije. Novokomponovana narodna muzika i kasnije turbo-folk su bili, na kraju krajeva, odgovor publike i tržišta na složenu interakciju oslanjanja na tradiciju i odricanja od iste (u svom njenom neuhvaljtivom ili proizvoljnom kodeksu) i manje ili više bolnog ili voljnog prihvatanja modernizacijskih ili globalizacijskih agendi i trendova. Radikalna industrijalizacija i komercijalizacija ove produkcije dodala je nove slojeve značenja i iščitavanja u smislu unutrašnjih karakteristika, dinamike i ukupnih ambicija scene, kao i glavnih dometa i manje ili više sporednih efekata u kulturnom, ekonomskom i političkom polju. Ali svakako su svi ti efekti daleko od teorija koje su turbo folk prikazivale kao nekakvu planiranu zaveru sistema (Miloševićevog) protiv pravih vrednosti i dobrog ukusa. Toroman je naglasio mesto i značaj odnosa prema narodnoj muzici u manje ili više oštrim konstelacijama i obračunavanjima društvenih slojeva i klasa, kako socijalističke, tako i ratne i postratne, tranzicione Jugoslavije. Prokazivana (ne samo u Jugoslaviji) kao i svaka pretežno radnička kultura, narodna muzika a kasnije i turbo folk postali su simboli i poprišta ovih odnosa i obračuna, mada su njihovi protagonisti i izvođači zaista vrlo retko pokazivali svest o tom značenju, a pogotovo su ga izbegavali u stvaralačkom opusu, gde su možda Lepa Brena i pogotovu Rokeri s' Moravu važni i vrlo moćni i značajni izuzeci. Izlaganju je možda nedostajao osvrt na ulogu ili funkciju novokomponovane narodne muzike i turbo folka u ko-proizvođenju i održavanju atmosfere "udri brigu na veselje" koji jesu bili deo zvanične kulturno-propagandne politike ratnih režima ali to možda nije uvek i neophodno u ovakvim prilikama jer su te vrste kvalifikacija ili diskvalifikacija već apsolvirane u mnogim analizama pa i čitavim kampanjama protiv ovog stvaralaštva.

U svom izlaganju naslovljenom "Dve "seksi plavuše": Lepa Brena i Marina Perazić - jedna sa sela, druga iz grada" Adriana Sabo je dala uporedni pregled karijera i posebno konstrukcije javnog imidža Lepe Brene i Marine Perazić, otvarajući brojna pitanja rodnih odnosa na oba kulturološka pola jugoslovenske estrade, "narodnjačkom" i "zabavnjačkom". Jedna urbana, gradska, a druga seoska, dođoška plavuša-lepotica, na zanimljiv način korespondiraju svojim pažljivo izabranim pojavama, repertoarom ali i opštom stvaralačkom poetikom. Brena, u svojoj pažljivo koncipiranoj, prilično restriktivnoj a na neki način i tradiciji odanoj devojačkoj razuzdanosti (nalik na vremenski i lokacijski ograničenu razuzdanost vašara ili karnevala - kako je to sugerisano u diskusiji nakon izlaganja) ujedinjuje kafanski šaljivi patos sa brutalno jednostavnim načelima šou biznisa. Marina kao da umetnički istražuje standardne emocionalne i erotske izazove urbane mlade devojke, navodno samostalne - a uvek sa partnerom, zagonetne, neodoljive i originalne poput nekog skupog jadranskog suvenira. Kriterijumi koji su obeležili rat kultura tokom devedesetih, urbano-ruralno, internacionalno-lokalno, zabavno-narodno kao da su potpuno naknadno otupeli usled činjenice da Marina i Brena danas vrlo liče jedna na drugu a da je, na primer, Marina Perazić, kao simbol gradske ex-yu elite među prvima pohrila u rialiti šou tipa - Farma. Zakonitosti prilagođavanja masa uslovima i potrebama reprodukcije kapitala mnogo su jači od ukusa i očekivanja kulturnih elita, čije kritičke ambicije i ideali nekako splašnjavaju kada takvu determinisanost treba naglasiti ili logički svesti na kritiku proizvodnih i ekonomskih odnosa. Nadamo se da će se ovakav neophodno potreban istraživački pristup i pravac ubuduće aktivnije okrenuti i odrediti prema kontradiktornim procesima i oblicima emancipacije i potčinjavanja žena u socijalističkoj Jugoslaviji, reflektovanih i u ovim i ovakvim ikoničnim pop-kulturnim pojavama.  

Publika je imala dosta zanimljivih komentara i pitanja, npr. u vezi umetničkog koncepta stvaralaštva Lepe Brene, u kom je uvek dominirala ironijska i vašarska distanca prema stvarnosti (uključujući i sopstvenu poziciju i ulogu u toj stvarnosti). Postavljano je i pitanje da li se njen izvođački opus i stil uopšte mogu ili upravo moraju smatrati pažljivo razvijenim umetničkim konceptima? I dok su takva ironija (koja po nekima prelazi i u cinizam) i danas vidljivi i razumljivi, svedočimo i današnjoj izbledelosti i istrošenosti ionako prilično neubedljivih umetničkih aspiracija u većini pesama Marine Perazić. Sa druge strane, upravo ovakvom uporednom opservacijom, otkriva se (ponovo) i tendencija da se i dalje, u pogledu umetničkih standarda, lestvica postavlja mnogo više za Marinu Perazić nego za Lepu Brenu, što ponovo otvara i pitanje apriorne diskvalifikacije i diskriminacije narodne muzike kada se radi o umetničkoj vrednosti. Kao moguće nedostajući u izlaganjima pominjani su i podaci o vezama nekih vrlo važnih autora sa obe scene sa kasnijim vladajućim ratnim ideologijama i dešavanjima (npr. Ceca, Oliver Mandić), uloga privatnih medija (TV Palma, Pink) kao i odnos režima prema turbo-folku, o čemu su iskazana dijametralno različita mišljenja (da li je režim protežirao ili nije protežirao ovu muziku i njene izvođače?) ali sve te teme su ostavljene za neku od sledećih diskusija.

U svakom slučaju, ispostavilo se da se o ovim temama može i treba raspravljati jer intencionalno ili spontano neznanje o ovako široko rasprostranjenoj i uticajnoj produkciji na kraju krajeva govori o nespremnosti i nesposobnosti društva za samorazumevanje i autorefleksiju.

Audio zapis i transkript seminara možete naći na sajtu rexfiles.b92.net