Seminar za svakoga: "Jevrejsko pitanje" pre antisemitizma"

08. 10. 2015

Seminar pod nazivom “Jevrejsko pitanje” pre antisemitizma” jedan je u nizu seminara koji se održavaju pod okriljem Govornog programa kulturnog centra Rex.

Seminar pod nazivom "Jevrejsko pitanje" pre antisemitizma" jedan je u nizu seminara koji se održavaju pod okriljem Govornog programa kulturnog centra Rex. Na tribini održanoj 30.01.2015 publika je imala priliku da se upozna sa fenomenom "jevrejskog pitanja" viđenim kroz poznate tekstove kanonskih evropskih autora - Šekspira, Vagnera, Dostojevskog i Marksa koji su se na različite načine, kroz umetnost ili kroz novinske i teorijske tekstove, bavili različitim kontekstima društvenim, ekonomskim i političkim položajem evropskih Jevreja. Izlagači na seminaru Nađa Bobičić, Ilija Malović, Vladimir Gvozden, Ksenija Stevanović, kao i moderator Nebojša Milikić pokušali su da kroz diskusiju o pitanju izvora antisemitizma i svih prethodećih i posledičnih pojava koji se vezuju za ovaj pojam, a kroz tekstove navedenih evropskih autora, pomoću različitih pristupa analiziraju pristupe i stavove koji variraju od preciznih analiza uslova za političku i ljudsku emancipaciju do svesne ili nesvesne, kritičke ili nekritičke produkcije ili reprodukcije klasičnih stereotipa o jevrejskoj populaciji tog vremena.


Diskusija je otvorena od strane moderatora - Nebojše Milikića koji je naveo da je jedan od razloga za održavanje tribine ovog sadržaja kompleksnost koje ovo pitanje sa sobom nosi i koje se kroz rad kulturnih centara mora približiti široj publici, dok se sa druge strane postavlja kompleksnost dominantnog petrifikovanog značenja termina antisemitizam u svakodnevnoj upotrebi, naročito u političkim govorima. Zbog toga je, prema rečima moderatora, neophodno pozabaviti se zapravo genezom ove ideologije, a tekstovi kojima se izlagači bave sa sobom nose različite perspektive i analitičke postupke koji će omogućiti bliže shvatanje formiranja pojma antisemitizma.


Nakon uvodne reči Nebojše Milikića usledilo je izlaganje Nađe Bobičić, doktorantkinje sa katedre za opštu književnost i teoriju književnosti, koja je problematici antisemitizma prišla kroz Šekspirovo delo Mletački trgovac, naglašavajuči da je ovaj Šekspirov tekst bio deo velikih rasprava u popularnoj kulturi. Navodeći čitanje Mletačkog trgovca Harolda Bluma koji se ne zaustavlja samo na problemu antisemitizma Nađa Bobičić je pomoću hermeneutike, komparatistike, postkolonijalstičke teorije i novog istoricizma, ukazala publici na recepciju drame kroz različite vekove i kroz različite kontekste, naročito političke i društvene, upućujući da se potencijal Šekspirove drame Mletački trgovac ne iscrpljuje samo mogućim antisemitističkim čitanjem, već se naprotiv ona može i čitati kao drama koja je upravo dekonstruisala problem antisemitizma i to kroz glavnog lika drame - Šajloka.

Nakon izlaganja o Šekspiru, usledilo je predavanje Ilije Malovića o tekstu Karla Marksa O jevrejskom pitanju iz 1843. godine. Ilija Malović navodi dve struje tumačenja ovog teksta: jedna koja je tekst pročitala kao antisemitski i koja time želi direktno ili indirektno da ospori celokupno Marksovo stvaralaštvo, ali i da ukaže na duboko rastrojstvo Marksove ličnosti koja nije mogla da se pomiri sa svojim jevrejskim korenima, dok druga strana teoretičara ukazuje na veliku hrabrost Marksa da iznese položaj Jevreja u tadašnjem vremenu, kao i veliku analitičnost u pristupanju ovoj problematici. Ilija Malović je u svom izlaganju uspešno povezao istorijski kontekst u kome nastaje delo mladog Marksa, objašnjavajući termine koje su Jevrej i jevrejstvo imali u tom trenutku. Osnovni potencijal ovog teksta se prema rečima izlagača nalazi u procesu emancipacije, ali ne jednog naroda, jedne religije ili jedne društvene grupe, već čoveka kao takvog, od svoje degradacije i svog otuđenja proizašlih iz društvenih odnosa. Kao zaključak iznosi se da Marks nije bio antisemita, u vreme kada je tekst pisan, a to je 1843. godina, antisemitizam u onom rasističkom i eliminišućem smislu još nije ni postojao. U diskusiji su međutim dovođena u pitanje neke teze o "karakteristikama Jevreja" iz Marksovog teksta, za koje se ustanovilo da nije jasno da li bi u današnje vreme mogle da se iznose bez ograđivanja, npr. uvid u znak ova navoda.

Vladimir Gvozdenje svoje izlaganje o antisemitizmu usmerio ka delima Dostojevskog. Njegov pristup bio je pozitivistički jer je usmerenost izlaganja bila na pismima i novinarskim člancima Dostojevskog, naročito na polemici sa Arkadijem Kovnerom. Za razliku od prethodnih učesnika koji su pokušali da ukažu na genezu samog pojma Jevrejskog pitanja i način na koji se on sintetisao u stvaralaštvo Šekspira i Marksa, Vladimir Gvozden se zaustavio samo na društvenom kontekstu Jevreja koji su tada živeli u Rusiji i na delu Piščev dnevnik, ne objašnjavajući dovoljno lične stavove Dostojevskog u prepisci sa Arkadijem Kovnerom, kao i njegove lične stavove. Ilustrujući problem odnosa ovog pisca prema Jevrejima primerima iz stavova likova iz njegovih romana, gde publici nije moglo biti dovoljno jasna razlika između književnog postupka Dostojevskog i njegovog javnog nastupa kao pisca, što je međutim, i zasluga velike bliskosti ili čak istovetnosti tih stavova.


Poslednji izlagač na seminaru bila je Ksenija Stevanović koja se bavila Vagnerovim tekstom ,,Das Judenthum in der Musik" koji je do današnjih dana ostao polemičan na ivici tabua. Publika je imala prilike da čuje dosta o Vagnarevom stvaralaštvu i da se upozna sa političkim konstruktom fašizma koji se vezuje za Vagnerova dela. Ksenija Stevanović je uputila publiku u detalje Vagnerovog teksta, i na taj način pokušala da interpretira i specifično kulturološki uslovljeno nemačko shvatanje antisemitizma, ali i sučeljavanje same teme u domenu muzike. Pitanje antisemitizma u Vagnerovim muzičkim delima ostalo je otvoreno jer je domen muzike apstraktan i neverbalan, a Ksenija Stevanović navodila je filozofe poput Alena Badjua i Slavoja Žižeka koji se bore za rehabilitaciju Vagnera i njegovog stvaralaštva koje je ostalo ukaljano fašističkom propagandom.

Autor teksta: Petar Grujić